మనోరథో మహాశేష హృదిమే పరివర్తతే । యద్యహం తం మునివరం శుశ్రూషేయమపి స్వయమ్ ॥

శ్రీమద్వాల్మీకిరామాయణే అరణ్యకాణ్డే ఏకాదశస్సర్గః (౩౪వ శ్లోకము) మహాత్ముడైన అగస్త్యమహర్షిని సేవించాలన్నదే తన చిరకాల వాంఛ అని సుతీక్ష్ణమహర్షితో వివరిస్తూ శ్రీరాముడీశ్లోకము చెప్పెను. పరమాత్మయే దర్శించకోరిన మహర్షులు పుట్టిన భారతదేశమునకు జేజేలు.

త్వరామహే వయం ద్రష్టుం కృత్స్నమాశ్రమమణ్డలమ్ । ఋషీణాం పుణ్యశీలానాం దణ్డకారణ్యవాసినామ్ ॥

శ్రీమద్వాల్మీకిరామాయణే అరణ్యకాణ్డే అష్టమస్సర్గః (౬వ శ్లోకము) సుతీక్ష్ణమహర్షికి ఆతిథ్యమిచ్చినందుకు కృతజ్ఞతలు తెలిపి, ప్రణామముచేసి, ఆయన వద్ద సెలవుతీసుకొంటూ ఈ శ్లోకము చెప్పెను శ్రీరాముడు: “స్వామీ! మేము దండకారణ్యములోనున్న అందరు మహర్షుల పుణ్య ఆశ్రమములు దర్శించుటకై కుతూహలముతో ఉన్నాము”. పుణ్యక్షేత్రములు, తీర్థములు, మహాత్ములను దర్శించుటకై ఎట్టి కుతూహలము ఉండవలెనో మనకి నేర్పుతున్నాడు శ్రీరాముడు. అట్లే పరమాత్మకు తన భక్తులకై పడే ఆరాటముకూడా ఈ శ్లోకముద్వారా తెలుస్తున్నది.

ఆశ్రమం త్వృషివిరహితం ప్రభుః క్షణమపి న విజహౌ స రాఘవః । రాఘవం హి సతతమనుగతాః తాపసాశ్చార్షచరితధృతగుణాః ॥

శ్రీమద్వాల్మీకిరామాయణే అయోధ్యాకాణ్డే షోడశోత్తరశతతమస్సర్గః (౨౬వ శ్లోకము) ఒక్కక్షణముకూడా శ్రీరాముడు ఋషులను విడిచి, ఋషులు శ్రీరాముని చింతన విడిచి ఉండలేకపోయెడివారు, అని ఈ శ్లోకార్థము. మనము కూడా ఏ వర్ణాశ్రమాలలోనున్నా ఋషులవలె నిరంతరము భగవధ్యానము చేయవలెను. అట్టి భక్తుల యోగక్షేమము శ్రీరాముడే కాపాడును!

పాదుకేత్వభిషిచ్యాథ నన్దిగ్రామేవసత్ తదా । సవాలవ్యజనం ఛత్రం ధారయామాస స స్వయమ్ । భరతశ్శాసనం సర్వం పాదుకాభ్యాం న్యవేదయత్ ॥

శ్రీమద్వాల్మీకిరామాయణే అయోధ్యాకాణ్డే పఞ్చదశోత్తరశతతమస్సర్గః (౨౫వ శ్లోకము) భరతుడు శ్రీరామ పాదుకలకి పట్టాభిషేకముచేసి, రాజ్యపాలనము నందిగ్రామమునుండే శ్రద్ధాభక్తులతో నడుపుచుండెను. అతడే ప్రేమగా పాదుకలకు వింజామరలు వీచి, ఛత్రము పట్టి సేవించుచుండెను. రాజ్యపాలన విశేషములన్నీ పాదుకలకు నివేదించుచుండెనని ఈ శ్లోకార్థము. నిజమైన భగవద్భక్తి, కర్మయోగము, భరతుని వద్దనే మనము నేర్వాలి!

రథస్థః స హి ధర్మాత్మా భరతో భ్రాతృవత్సలః । నన్దిగ్రామం యయౌ తూర్ణం శిరస్యాధాయ పాదుకే ॥

శ్రీమద్వాల్మీకిరామాయణే అయోధ్యాకాణ్డే పఞ్చదశోత్తరశతతమస్సర్గః (౧౨వ శ్లోకము) భ్రాతృప్రేమగల భరతుడు, శ్రీరాముని పాదుకలు శిరస్సున ఉంచుకొని నందిగ్రామ ప్రయాణము చేసెను. మనము కూడా భరతునివలె భగవంతుని నెత్తినపెట్టుకొని, ఆయన ఆజ్ఞలైన ధర్మములను శిరోధార్యములుగా పాటించవలెను.

దైన్యపాదపసఙ్ఘేన శోకాయాసాధిశృఞ్గిణా । ప్రమోహానన్తసత్త్వేన సన్తాపౌషధివేణునా ॥

శ్రీమద్రామాయణే అయోధ్యాకాణ్డే పఞ్చాశీతితమస్సర్గః (౧౯-౨౦ శ్లోకములు) శ్రీరామునే ధ్యానిస్తూ, దుఃఖసాగరములో మునిగి ఉన్న భరతుని స్థితిని వర్ణిస్తూ వాల్మీకి ఈ శ్లోకములు చెప్పిరి: “భరతుని దుఃఖమనే పర్వతములో, నిరంతర రామ ధ్యానమే శిలలుగా ఉన్నాయి. ఆతని వేడినిట్టూర్పులే ధాతువులుగా, దైన్యమే వృక్షములుగా, ఆరాటమే శిఖరములుగా, ప్రమోహమే (ఒళ్ళుతెలియనిమైకము) బలమైన జంతువులుగా, సంతాపమే ఓషధులుగా విరజిల్లుతున్నాయి”. పైకి వర్ణనవలె కనిపించే ఈ శ్లోకము ద్వారా భక్తియొక్క ప్రాధ్యాన్యతను, భక్తుని యొక్క బలమును మనకు చూపుతున్నారు వాల్మీకిమహర్షి. భగవంతునికై తపించే…

ఇమామపి హతాం కుబ్జాం యది జానాతి రాఘవః । త్వాం చ మాం చ హి ధర్మాత్మా నాభిభాషిష్యతే ధ్రువమ్ ॥

–శ్రీమద్వాల్మీకిరామాయణే అయోధ్యాకాణ్డే అష్టసప్తతితమస్సర్గః (౨౩వ శ్లోకము) తన పన్నాగము పండెనన్న ఆనందంతో, సర్వాలంకారాలు చేసుకొని, కులుకుచూ తిరుగుతున్న కుబ్జను చూసి, దానిని దండిద్దామని భరతుని వద్ద లాక్కువచ్చిన శత్రుఘునితో భరతుడీ అమృతవాక్కులు పలికెను: “(ఇంత ద్రోహానికి ఒడికట్టి, ఇంతమందిని క్షోభపెట్టిన) ఈ కుబ్జ వధార్హురాలే. కానీ మనము ఈమెను శిక్షించినామన్న వార్త శ్రీరామునికి తెలిస్తే, (స్త్రీ, పైగా దాది, అనగా పెంచిన తల్లివంటిది, అయిన కుబ్జను శిక్షించిన మహాపాపము చేసినందుకు) అతడు ఇంక మనతోమాట్లాడడు”. నిజమైన భగవద్భక్తుడు…

హన్యాహమిమాం పాపాం కైకేయీం దుష్టచారిణీమ్ । యది మాం ధార్మికో రామో నాసూయేన్మాతృఘాతుకమ్ ॥

–శ్రీమద్వాల్మీకిరామాయణే అయోధ్యాకాణ్డే అష్టసప్తతితమస్సర్గః (౨౨వ శ్లోకము) తన పన్నాగము పండెనన్న ఆనందంతో, సర్వాలంకారాలు చేసుకొని, కులుకుచూ తిరుగుతున్న కుబ్జను చూసి, దానిని దండిద్దామని భరతుని వద్ద లాక్కువచ్చిన శత్రుఘునితో భరతుడీ అమృతవాక్కులు పలికెను: “అంతఃపురవాసులని, ప్రజలని, అందరిని, ఇంత తీర్వమైన వ్యధకు లోనుచేసిన ఈ కైకేయి (కుబ్జకంటే) మహాపాపమే చేసినది. సాధారణ దృష్టిలో ఈమె వధార్హురాలే. కానీ మనము కైకెయిని శిక్షిస్తే, ‘(తల్లి బిడ్డలకు ద్రోహము చేసినా) తయలులకు తల్లిని శిక్షుట తగదన్న’ ధర్మసూక్ష్మము ఎరిగిన శ్రీరాముడు,…

కిం ను తేషాం గృహైః కార్యం కిం దారైః కిం ధనేన వా । పుత్రైర్వా కిం సుఖైర్వాపి యే న పశ్యన్తి రాఘవమ్ ॥

— శ్రీమద్వాల్మీకిరామాయణే అయోధ్యాకాణ్డే అష్టచత్వారింశస్సర్గః (౭) శ్రీరాముని జాడ తెలుసుకోలేక తిరిగి వచ్చిన భర్తలతో భాగవతోత్తములైన అయోధ్యాపుర స్త్రీలు ఈ అమృతవాక్కులు వచించిరి “శ్రీరాముని చూడలేని వానికి ఇండ్లు, వాకిలి ఎందుకు? పెండ్లి పెండ్లాము ఎందులకు? అట్టి వాని కార్యాలకు, ధనమునకు ప్రయోజనమేమిటి? పుత్రపౌత్రాదులెందుకు? అట్టి నిర్భాగ్యునకు సుఖములొచ్చిననూ ఏమి లాభము?” పరమాత్మచింతన లేని బ్రతుకు వృథా అన్న సత్యమును ఆవిష్కరించు ఈ శ్లోకము చిరస్మరణీయము.

అనర్థినస్సుతాః స్త్రీణాం భర్తారో భ్రాతరస్తథా । సర్వే సర్వం పరిత్యజ్య రామమేవాన్వచిన్తయన్ ॥

— శ్రీమద్వాల్మీకిరామాయణే అయోధ్యాకాణ్డే ఏకచత్వారింశస్సర్గః (౧౯) అయోధ్యావాసుల యొక్క భక్తియోగ, భాగవతోత్తమ ధర్మాన్ని బోధించే ఈ అపూర్వమైన శ్లోకము వాల్మీకిమహర్షి ప్రపంచానికి అందించిన సుధాకలశము “పిన్నల నుండి పెద్దల వరకు, మనుషుల నుండి చెట్టూచేమా వరకూ అయోధ్యావాసులందరూ అన్ని బంధములనూ వదిలివేసి, నిరంతరమూ కేవలము శ్రీరామునే ధ్యానించుచుండిరి”.