అప్రమత్తశ్చ యో రాజా సర్వజ్ఞో విజితేన్ద్రియః । కృతజ్ఞో ధర్మశీలశ్చ స రాజా తిష్ఠతే చిరమ్ ॥౨౦॥

–శ్రీమద్వాల్మీకిరామాయణే అరణ్యకాణ్డే త్రయస్త్రింశస్సర్గః (౨౦వ శ్లోకము) “అనుక్షణము జాగరూకుడైయుండువాడు, పరిపాలనాది విషయములలో ఆరితేరినవాడు, ఇంద్రియ నిగ్రహము కలవాడు, చేసిన మేలు మరువనివాడు, ధర్మస్వభావము కలవాడు, అయిన రాజు చిరకాలము ప్రభువుగానిలువగలడు”, అని రావణునికి హితవు పలికెను కపటురాలైన శూర్పనఖ. Advertisements

క్షత్రియాణాం తు వీరాణాం వనేషు నిరతాత్మనామ్ । ధనుషా కార్యమేతావత్ ఆర్తానాం అభిరక్షణమ్ ॥

శ్రీమద్వాల్మీకిరామాయణే అరణ్యకాణ్డే నవమస్సర్గః (౨౬వ శ్లోకము) హింసను పూర్తిగా త్యజించి, వనములలో నిరంతరము తపస్సు చేసుకునే సాధువులను మృగరాక్షసాదులనుండి తమ ప్రతాపము ఉపయోగించి రక్షించట క్షత్రియుల ధర్మము, అని శ్రీరామునితో సీతాదేవి వినయపూర్వకముగా చెప్పెను.

నైవమర్హథ మాం వక్తుం ఆజ్ఞాప్తోహం తపస్వినామ్ ।

శ్రీమద్వాల్మీకిరామాయణే అరణ్యకాణ్డే షష్ఠస్సర్గః (౨౨వ శ్లోకము) రాక్షసులబారినుండి కాపాడమని ప్రార్థించిన ఋషులతో శ్రీరాముడిట్లనెను: “ఓ మహాత్ములారా! మీరు నన్ను ఇట్లు ప్రార్థించుట ఏ మాత్రమూ తగదు. నేను తాపసుల ఆజ్ఞలను పాలింపవలసినదే”. తాను సామ్రాజ్యానికి రాజైకూడా శ్రీరాముడు ఎంతో వినయముతో వర్తించెను. ఇట్టి వినయమే మహాత్ములకు అలంకారము. ఋషుల తపస్సు, వారి ధర్మము కాపాడుట రాజు యొక్క కర్తవ్యమని శ్రీరాముని సందేశము.

న్యస్తదణ్డా వయం రాజన్ జితక్రోధా జితేన్ద్రియాః । రక్షితవ్యాస్త్వయా శశ్వత్ గర్భభూతాస్తపోధనాః ॥

శ్రీమద్వాల్మీకిరామాయణే అరణ్యకాణ్డే ప్రథమోధ్యాయః (౨౦వ శ్లోకము) రాక్షసులబారినుండి తమను కాపాడే భారము శ్రీరామునిదే అని నివేదిస్తూ దండకారణ్యములోని ఋషులు ఈ అపూర్వశ్లోకమును పల్కిరి: “ఓ రామా! మేము ఆయుధములనన్నిటిని త్యజించితిమి (ఆత్మరక్షణకైకూడా హింసను చేయము!). తపస్సుకు పరమశత్రువైన క్రోధమును పూర్తిగావిడిచితిమి (కావున శాపవాక్కులు పల్కము). ఇంద్రియనిగ్రహము పాటించుచున్నాము. కావున గర్భస్థశిశువులను కాపాడుకొనురీతి మమ్ము నీవే కాపాడవలెను”. ఇక మనము నేర్వవలసిన నీతులు: ఆత్మరక్షణకైకూడా ఏమాత్రము హింసచేయని సాధువులను కాపాడుట రాజ ధర్మము. ఇట్టివారిని రక్షించుట భగవంతుడైన శ్రీరాముని…

బ్రాహ్మణో హ్యేకపార్శ్వేన నరాన్ రోద్ధుమిహార్హతి । న తు మూర్ధాభిషిక్తానాం విధిః ప్రత్యుపవేశనే ॥

శ్రీమద్వాల్మీకిరామాయణే అయోధ్యాకాణ్డే ఏకాదశోత్తరశతతమస్సర్గః (౧౭వ శ్లోకము) ఎందరు ఎంత చెప్పినా శ్రీరాముడు అయోధ్యకు మరలిరావటం లేదు. ఈ పరిస్థితిలో ఏమిచేయాలో పాలుపోక భరతుడు శ్రీరాముడు కదలివచ్చేవరకు నిరాహారదీక్షపట్టి ఆయనకు అడ్డముగా పరుందామనుకొనెను. ఆ ప్రయతమును వారిస్తున్న శ్రీరాముడిలా పరమధర్మవచనములను పల్కెను: “అధర్మమును ఎదురుకోడానికి సాధుజీవనులైన బ్రాహ్మణులు ఇట్లా ఒకవైపుకు పరుండి నిరాహారదీక్షను చేయుట తగును. కానీ క్షత్రియులకు ఇది ధర్మముకాదు (వారు తమ శక్తిసామర్థ్యములద్వారేనే పనులు సాధించవలెను). కాబట్టి, నీవీప్రయత్నమును విరమింపుము”.

సత్యం చ ధర్మం చ పరాక్రమం చ భూతానుకమ్పాం ప్రియవాదితాం చ । ద్విజాతి దేవాతిథిపూజనం చ పన్థానమాహుః త్రిదివస్య సన్తః ॥

శ్రీమద్వాల్మీకిరామాయణే అయోధ్యాకాణ్డే నవోత్తరశతతమస్సర్గః (౩౧వ శ్లోకము) ఉత్తమ క్షత్రియునికుండవలసిన లక్షణములను ఇక్కడ ఉటంకిస్తున్నాడు రాఘవుడు: “సత్యము, స్వధర్మము, పరాక్రమము, భూతదయ, మృదువుగా మాట్లాడుట, వేదపండితులను, దేవతలను, అతిథులను పూజించుట క్షత్రియుని ముఖ్యకర్తవ్యములు”.

నహ్యస్మాభిః ప్రతిగ్రాహ్యం సఖే! దేయం తు సర్వదా । ఇతి తేన వయం రాజన్ అనునీతా మహాత్మనా ॥

— శ్రీమద్రామాయణే అయోధ్యాకాణ్డే సప్తాతీతిశమస్సర్గః (౧౬వ శ్లోకము) గుహుడు భరతునితో శ్రీరాముని సత్యపరాక్రమము, ధర్మనిరతిని, శ్లాఘిస్తూ అతడు భక్షభోజ్యాలు సమర్పించినప్పుడు, వాటిని అతి సున్నితముతా నిరాకరిస్తూ శ్రీరాముడు పలికిన ధర్మోక్తులను ఈ శ్లోకము ద్వారా చెప్పెను: “ మహాత్ముడైన శ్రీరాముడు నన్ను ఈ క్రింది అనునయ వాక్యాలతో బుజ్జగించెను: ’ఓ ప్రియసఖా! మావంటి క్షత్రియులు ఎప్పుడూ (ప్రజలకు) ఇవ్వవలెనే కానీ, ఎన్నడూ (ప్రజలనుండి) పుచ్చుకోకూడదు’.” మనము నేర్వవలసిన నీతులు: క్షత్రియులు ఎప్పుడూ అర్హులైన అర్థులకు వారి కామ్యములను…