తర్పయిత్వాథ సలిలైస్తే పితౄన్ దైవతాని చ । స్తువన్తి స్మోదితం సూర్యం దేవతాశ్చ సమాహితాః ॥

శ్రీమద్వాల్మీకిరామాయణే అరణ్యకాణ్డే షోడశస్సర్గః (౪౨వ శ్లోకము) మిక్కిలి చలిగా ఉన్న హేమంత ఋతువు తెల్లవారుఝామున సీతారామలక్ష్మణులు గోదావరినదీ జలములలో స్నానముచేసిరి. “గోదావరీ పుణ్యజలములతో వారు పితృతర్పణములు, దేవతర్పణములు, ఇచ్చిరి. ఉదయించిన సూర్యుని, ఇతరదేవతలను తదేకదృష్టితో ధ్యానించిరి”, అని ఈ శ్లోకార్థము. సీతారామలక్ష్మణుల సదాచారమీశ్లోకము ద్వారా తెలుస్తున్నది. మిక్కిలి చలికాలమైననూ వారు సమయము తప్పక సూర్యోదయాత్పూర్వమే చల్లని నదీ జలములలో స్నానము చేసిరి. పితృదేవతా, దేవతా పూజలు శాస్త్రోక్త పద్ధతిలో చేసిరి. ఆ అడవిప్రాంతములోని చలిని వర్ణిస్తూ వాల్మీకి…

నవాగ్రయణపూజాభిరభ్యర్చ్య పితృదేవతాః । కృతాగ్రయణకాః కాలే సన్తో విగతకల్మషాః ॥

శ్రీమద్వాల్మీకిరామాయణే అరణ్యకాణ్డే షోడశస్సర్గః (౬వ శ్లోకము)  హేమంత ఋతు వర్ణన చేస్తూ లక్ష్మణుడిట్లు శ్రీరామునితో పల్కెను: “సత్పురుషులు నవాగ్రయణపూజ ద్వారా పితృదేవతలను తృప్తి పరచి పాపరహితులగుచున్నారు”. క్రొత్తధాన్యం ఇంటికి వచ్చినప్పుడు, దానిని శాస్త్రోక్త పద్ధతిలో దేవ–పితృకార్యాలకు ప్రప్రథమముగా వినియోగించి (నవాగ్రయణాది ప్రక్రియలద్వారా), మిగిలిన ధాన్యనుము ప్రసాదముగా స్వీకరించుట సనాతన ధర్మమని ఈ శ్లోకము ద్వారా తెలుస్తున్నది. అట్లు నివేదనము చేయక తన తృప్తికై ధాన్యమును ఉపయోగించినచో, ఆ ధాన్యార్జనయందు జరిగే జీవహింసాపాపము యజమానికి అంటునని లక్ష్మణుడు మనకి బోధిస్తున్నాడు.

తతః పుష్పబలిం కృత్వా శాన్తిం చ స యథావిధి । దర్శయామాస రామాయ తదాశ్రమపదం కృతమ్ ॥

శ్రీమద్వాల్మీకిరామాయణే అరణ్యకాణ్డే పఞ్చాదశస్సర్గః (౨౫వ శ్లోకము) అందమైన కుటీరమును నిర్మించిన పిమ్మట, లక్ష్మణుడు పవిత్ర గోదావర్నదిలో స్నానమాచరించి, కొన్ని పద్మములను తీసుకువచ్చెను. శాస్త్రానుసారముగా (వాస్తుపురుష) పూజ, శాంతి, చేసి నివాసయోగ్యమైన ఆ ఆశ్రమును శ్రీరామునికి చూపెనని ఈ శ్లోకార్థము. క్రొత్త ఇంటిలో ప్రవేశించేముందు, శాస్త్రానుసారముగా గృహప్రవేశము చేయవలెను. అడవులలో ఉండవలసి వచ్చినప్పుడుకూడా ఇట్టి వైదికధర్మములను పాటించిన సీతారామలక్ష్మణులు మనకు మార్గదర్శకము కావలెను.

ఉపాస్య పశ్చిమాం సన్ధ్యాం సహభ్రాత్రా యథావిధి । ప్రవివేశాశ్రమపదం తమృషిం సోభ్యవాదయత్ ॥

శ్రీమద్వాల్మీకిరామాయణే అరణ్యకాణ్డే ఏకాదశస్సర్గః (౭౦వ శ్లోకము) సాయంకాలసమయములో అగస్త్యభ్రాతాశ్రమము చేరిన రామలక్ష్మణులు, యథావిధిగా సంధ్యావందనము చేసిన తరువాతనే పవిత్రాశ్రమ ప్రవేశము చేసిరని ఈ శ్లోకార్థము. మనముకూడా (ఉపనయనమైనచో) సకాలములో సన్ధ్యాది ఆహ్నికములు ముగించుకొని శుచిలమైన తరువాతనే పవిత్ర తీర్థక్షేత్రములలోకి ప్రవేశించవలెను.

ప్రదక్షిణం మునిం కృత్వా ప్రస్థాతుముపచక్రమే ॥

శ్రీమద్వాల్మీకిరామాయణే అరణ్యకాణ్డే అష్టమస్సర్గః (౧౭వ శ్లోకము) సుతీక్షణుని ఆశ్రమము నుండి దండకారణ్యమునకు బయలుదేరే ముందు రామలక్ష్మణులు ఆ మహర్షికి ప్రదక్షిణపూర్వకముగా పాదాభివందనము చేసిరని ఈ శ్లోకార్థము. దేవతలకు, మహర్షులకు, దివ్యక్షేత్రతీర్థములకు, ప్రదక్షిణాది నమస్కారములు చేయుట మనకి అనాదిగా వచ్చుచున్న సాంప్రదాయమని చూపే ఈ శ్లోకము చిరస్మరణియము.

కాల్యం విధివదభ్యర్చ్య తపస్విశరణే వనే ।। ఉదయన్తం దినకరం దృష్ట్వా విగతకల్మషాః ।

శ్రీమద్వాల్మీకిరామాయణే అరణ్యకాణ్డే అష్టమస్సర్గః (౩-౪ శ్లోకములు) సుతీక్ష్ణుని ఆశ్రమములో రాత్రి నివసించిన సీతారామలక్ష్మణులు ఉదయాన్నా సకాలములో నిద్రలేచి, కొలనులో స్నానమాచరించిరి. అప్పుడు సకాలములో విధివిధానపూర్వకముగా ఆహ్నికములు తీర్చుకొని, దేవతార్చనచేసిరి. పిమ్మట ప్రత్యక్షదైవమైన సూర్యభగవానుని దర్శించిరి అని ఈ శ్లోకార్థము. మన సాంప్రదాయానుసారము ఆహ్నికములు, దేవతార్చన సకాలములో చేయుట యొక్క ప్రాధాన్యతను చూపే ఈ శ్లోకము మనకు మార్గదర్శకము కావాలి. సూర్యభగవానుని దర్శనము చేసిన తరువాతనే ఇతర కర్మలు సంకల్పించవలెను.

తతః శుభం తాపసభోజ్యమన్నం స్వయం సుతీక్ష్ణః పురుషర్షభాభ్యామ్ । తాభ్యాం సుసత్కృత్య దదౌ మహాత్మా సన్ధ్యానివృత్తౌ రజనీమవేక్ష్య ॥

శ్రీమద్వాల్మీకిరామాయణే అరణ్యకాణ్డే సప్తమస్సర్గః (౨౪వ శ్లోకము) సీతారామలక్ష్మణులు మరియు సుతీక్ష్ణుడు సాయంకాల సంధ్యోపాసన చేసుకొనిన తరువాత, మహాత్ముడైన సుతీక్ష్ణుడు స్వయముగా ఆదరపూర్వకముగా సీతారామలక్ష్మణులకి అర్ఘ్యపాద్యాదులిచ్చి, సాత్వికాహారము సమర్పించి, సత్కరించెనని ఈ శ్లోకార్థము. సంధ్యావందనాదనాది నిత్యకర్మల ప్రాముఖ్యత, మరియు అతిథిసత్కారము యొక్క ప్రాముఖ్యతను గుర్తుచేసే ఈ శ్లోకము చిరస్మరణీయము.

స దృష్ట్వా రాఘవః శ్రీమాన్ తాపసాశ్రమమణ్డలమ్ । అభ్యగచ్ఛన్ మహాతేజా విజ్యం కృత్వా మహద్ధనుః ॥

శ్రీమద్వాల్మీకిరామాయణే అరణ్యకాణ్డే ప్రథమోధ్యాయః (౯వ శ్లోకము) దండకారణ్యలో ఒక తాపసాశ్రమసముదాయము శ్రీరామునికి కానవచ్చెను. అవి దర్భలు, స్రుక్కు, స్రువములు మెదలైన పరమ పవిత్ర వస్తువులతో శోభిల్లుతున్నవి. ఆ ప్రదేశము పక్షుల కలకలారావములతో, బ్రాహ్మణుల వేదఘోషలతో, అప్సరసల నృత్యశబ్దములతో మారుమ్రోగుతున్నది. అచటి మునులందరూ నియతాహారులై, నారచీరలు ధరించి, ప్రశాంతముగా ఉండిరి. వారితపఃప్రభావముచే అచటి జంతుజాలములుకూడా హింసాప్రవృత్తిని వదలి ప్రశాంతముగ ఉన్నవి. ఇట్టి పవిత్రాశ్రముల కడకు వెళ్ళేముందు, తన వింటి అల్లెత్రాడును విప్పివేసి ప్రాంగణములోనికి ప్రవేశించెను రాఘవుడని ఈ శ్లోకార్థము.…

సా తదా సమలఙ్కృత్య సీతా సురసుతోపమా । ప్రణమ్య శిరసా తస్యై రామం త్వభిముఖీ యయౌ ॥

శ్రీమద్వాల్మీకిరామాయణే అయోధ్యాకాణ్డే ఏకోనవింశోత్తరశతతమస్సర్గః (౧౧వ శ్లోకము) అనసూయాదేవి ప్రేమగా ఇచ్చిన దివ్యవస్త్రాభరణములను ధరించి సీతాదేవి ఆమెకుశిరసా ప్రణమిల్లెనని ఈ శ్లోకార్థము. క్రొత్తబట్టలు కట్టుకొన్న తరువాత పెద్దలకు ప్రణామాలు చేయాలన్ని సాంప్రదాయాన్ని చూపించే ఈ శ్లోకము చిరస్మరణీయము.

తదా తదన్తఃపురముజ్ఘితప్రభం సురైరివోత్సృష్టమభాస్కరం దినమ్ ।

శ్రీమద్వాల్మీకిరామాయణే అయోధ్యాకాణ్డే చతుర్దశోత్తరశతతమస్సర్గః (౩౧వ శ్లోకము) శ్రీరాముడు, దశరథుడు, లేని అంతఃపురము శోభావిహీనముగా ఉన్నదని వర్ణిస్తూ వాల్మీకిమహర్షి ఈ శ్లోకము పల్కిరి: “ఎట్లాగైతే సూర్యుడు మేఘములచే కప్పబడి కనిపించని దినమును దేవతలు దుర్దినముగా పరిగణించి (అన్నపానాదులు స్వీకరించకుండా) వదిలివేస్తారో, అట్లే (శ్రీరామ, దశరథులు లేని) అంతఃపురముకూడా శోభావిహీనమైనది”. “మేఘచ్ఛన్నేహ్ని దుర్దినమ్” అని శాస్త్రవాక్కు. అట్టి రోజులో దేవతలు అన్నపానాదులు స్వీకరింపరు. తదనుసారముగా ఆస్తికులైనవారు కూడా సూర్యుడు కన్పించువరకు ఉపవసింతురు. సూర్యభగవానుని చూచిన తరువాతనే అన్నపానాదులు స్వీకరించాలన్న ధర్మాన్ని…